DOLAR
17,9042
EURO
18,2990
ALTIN
1.033,00
BIST
2.785,16
Adana Adıyaman Afyon Ağrı Aksaray Amasya Ankara Antalya Ardahan Artvin Aydın Balıkesir Bartın Batman Bayburt Bilecik Bingöl Bitlis Bolu Burdur Bursa Çanakkale Çankırı Çorum Denizli Diyarbakır Düzce Edirne Elazığ Erzincan Erzurum Eskişehir Gaziantep Giresun Gümüşhane Hakkari Hatay Iğdır Isparta İstanbul İzmir K.Maraş Karabük Karaman Kars Kastamonu Kayseri Kırıkkale Kırklareli Kırşehir Kilis Kocaeli Konya Kütahya Malatya Manisa Mardin Mersin Muğla Muş Nevşehir Niğde Ordu Osmaniye Rize Sakarya Samsun Siirt Sinop Sivas Şanlıurfa Şırnak Tekirdağ Tokat Trabzon Tunceli Uşak Van Yalova Yozgat Zonguldak
İstanbul
Parçalı Bulutlu
30°C
İstanbul
30°C
Parçalı Bulutlu
Çarşamba Yağmurlu
27°C
Perşembe Parçalı Bulutlu
30°C
Cuma Az Bulutlu
29°C
Cumartesi Az Bulutlu
29°C

Yarı inek insanlardan, kuyruklu bebeklere işte aşı zıtlığının tarihi…

Dünyayı tesiri altına alan Covid-19 virüsü, esirgeyici aşıların geliştirilmesiyle denetim altına alınmaya çalışılıyor. Salgınına karşı …

Yarı inek insanlardan, kuyruklu bebeklere işte aşı zıtlığının tarihi…
NEREYE-GIDECEGINI-BILMIYORSAN-SANA-BIR-TAVSIYEMIZ-VAR.jpg
14.02.2022 18:48
0
A+
A-

Dünyayı tesiri altına alan Covid-19 virüsü, esirgeyici aşıların geliştirilmesiyle denetim altına alınmaya çalışılıyor. Salgınına karşı geliştirilen aşılar bir taraftan insanlığa umut olurken, öbür taraftan kuşku, endişe ve telaşla karşılanıyor. Ama bu kaygı yeni değil, kökleri 19. yüzyıla kadar uzanıyor…

Koronavirüse karşı geliştirilen esirgeyici aşıların bir yıl üzere kısa bir müddette piyasaya sürülmesini “güvenilmez” olarak gören aşı aykırıları, çeşitli komplo teorilerini kamuoyuyla paylaşmaktan geri durmuyor. Toplumsal medyada yer alan kaynağı bilinmeyen paylaşımlarda, aşıların kısırlaştırıcı, DNA’yı bozucu tesirlerinin yanı sıra, insanlara mikroçip takıldığı, çocukların kuyruklu yahut yarı maymun olarak doğabileceği dahi öne sürülüyor. Ama bu “absürt” yaklaşımların tıpatıp birebiri, 1700’ün sonralarında salgın hastalığa tahlil bulan aşı karşısında da ortaya çıktı. 

19. yüzyılda, ABD ve Britanya’yı tesiri altına alan ve milyonlarca kişinin canına mâl olan çiçek hastalığına karşı Dr. Edward Jenner, “ilk canlı viral aşı” olan çiçek aşısını 1796 yılında keşfettiğinde tıpta ihtilal yaratmıştı. Ama, bu ilerlemeye karşın aşı fikri insanlarda farklı kaygıların gelişmesine neden oldu. 

Yeni ve bilinmeyene duyulan bu kaygı, dünyanın birinci aşı aksisi hareketinin doğmasına neden olurken, aşılananların yarı insan yarı inek olacağı, boynuzlarının ve toynaklarının çıkacağı düşünülüyordu. 

NEREYE-GIDECEGINI-BILMIYORSAN-SANA-BIR-TAVSIYEMIZ-VAR.jpg

Geçtiğimiz ay Britanya’nın başşehri Londra’da aşı karşıları tarafından Parlamento Meydanı’nda düzenlenen harekette, göstericiler sembolik bir darağacı kurarak milletvekillerine gözdağı verdi. Fotoğraf: Alamy

BEŞERLER AŞILARI NEDEN REDDEDİYOR?

Aşının bulunduğu tarihten 1800’lü yılların sonlarında hakikat gelinen süreçte aşıya karşı muhalefet giderek büyüdü ve büyük bir kitle hareketi haline geldi. Pekala, beşerler aşıyı neden reddediyordu? Bu periyotta birçok insan tıbbi kaygılar, dini kaygılar ve siyasi çekinceler ağır basıyor, aşı çalışmaları bu eksende tartışılıyordu.

ABD’de bulunan Yale Üniversitesi’nde tıp tarihçisi olan Prof. Frank Snowden periyoda ait aşı tartışmalarını özetlerken, “O periyotlarda aşı tersliği muazzam bir kitle hareketiydi ve ‘bireysel özgürlükler’ üzerine yürütülen entelektüel tartışmalarla inşa edilmişti” dedi ve devam etti: “Çiçek aşısı zorbalığın diğer bir biçimi olarak ele alınıyor, siyasi nedenlerden dolayı reddediliyordu.”

Evet, 19. yüzyılın başlarında çiçek hastalığı nedeniyle, Avrupa’da her yıl yaklaşık 400 bin kişi hayatını kaybediyordu. Hayatta kalanlar ise çeşitli fizyolojik bozukluklar ve sakatlıklarla boğuşuyordu. Tüm bu olanlara karşın “aşı” anlaşılamayan ve İlah buyruğuna karşı olan bir şey üzere görülüyordu.

Çiçek aşısını bulan Dr. Edward Jenner

‘TANRININ BİR LÜTFU’

Dr. Edward Jenner, mandıralarda çalışan kız çocuklarının çiçek hastalığından daha az tehlikeli sığır çiçeği hastalığını geçirdiğini ve bu nedenle çiçek hastalığına yakalanmadıklarını gözlemledi. Salgın hastalığa karşı bağışıklık bulunmuştu. Bu çığır açan keşfin çabucak akabinde Jenner, hipotezini test etmek için bir dizi deney yaptı. Çiçek hastası bir bayandan aldığı iltihabı sığır çiçeği hastalığı geçirmiş bir çocuğa enjekte ettiğinde, çocuğun hastalığı kapmadığı görüldü. Misal deneylerde de tıpkı sonuç alındığında, çiçek hastalığına karşı tedavide birinci adım atılmış oldu.

Dr. Jenner ve beraberindeki bilim insanları bu keşfi coşkuyla karşıladı ve kurtuluş yolunun bulunduğunu müjdeledi. Bu keşif siyasetçileri, bilim insanlarını ve düşünürleri sevince boğdu. Şair ve muharrir Robert Bloomfield, virüsten kurtuluşlarını müjdeleyen Jenner’ı yücelten bir şiir yazdı ve keşfini “Tanrının bir lütfu” olarak nitelendirdi.

KİLİSE KARŞI ÇIKTI

Ama, herkes tıpkı coşkuyu paylaşmadı. Halkın içinde çatlak sesler çıkıyor, birkaç aşı aykırısı tabiple birlikte hastalığın önüne geçmek için çiftlik hayvanlarından kaynaklanan sığır çiçeği hastalığının insan bedenine enjekte edilmesi fikri bir türlü kabul edilemedi. Bununla birlikte, 19. yüzyıl da Britanya dindar bir toplumdu ve Anglikan kilisesinin mutlak hakimiyeti altındaydı.

Aşının gündeme gelmesiyle birlikte, İlahın buyruklarına karşı gelindiği ve onun mucizelerinin reddedildiği öne sürüldü. Prof. Snowden bu görüşe ait şunları söyledi: “İnsan, Yaradanın sûretinden yaratılan bir varlık olduğu için vücuda bir tıp büyüklük atfediliyordu. Bir hayvandan alınan örneğin insan bedenine enjekte edilmesi bir manada dinsizlik, küfür ve tıbbi olarak yanlış bir uygulama olduğu söyleniyordu.”

Bu görüşlerin yaygınlaşmasıyla, çok sayıda Britanyalı aşı zıddı harekete katılmaya başladı. Ateşli broşürler yayımlanıyor, konferanslar veriliyor ve gazetelerde aşının yaratacağı tesirler karikatürize ediliyordu. Tek sözle savaş başlamıştı!

Çiçek hastalığı sonra aşı olan ve başından boynuzlar çıkan bir bayan. Dr Moseley’in kehanetlerini yansıtan yarı hayvan yarı insan çocuklar.

AŞI AYKIRISI TABİP, BOYNUZ VE TOYNAKLARIN ÇIKACAĞINI SÖYLEDİ

1805 yılında Royal College of Physicians üyesi olan Dr. William Rowley, ateşli bir aşı tersiydi. Yayımlanan broşürlerde, aşının önemli yan tesirleri olduğunu belirtiyor ve aşı olunmaması için sert ikazlarda bulundu.

Dr. Rowley, insanın bedenine enjekte edilecek bir inek örneğinin, kişiyi ineğe benzemesine neden olacağını, başında boynuzlar çıkacağını ve ayaklarının vakit içinde toynağa dönüşeceğini ileri sürdü. Okuma yazma bilmeyenler bile bildirilere basılan gravürlerde ne denmek istendiğini anlıyor, yanağından sarkan kocaman kırmızı bir yumru olan yahut yüzü apseler içinde kalan bir çocuğun imgeleri önemli tesir yaratıyordu.

Dr. Rowley, dozu giderek arttırmaya başladı ve aşı ile bedene giren sığır çiçeği hastalığının yalnızca bireyi değil, toplumun tamamını etkileyeceğini yazdı. Dr. Rowley, “Kim pis ve sevimsiz çocukları olacak biriyle evlenmek ister ki?” çıkışıyla geniş dayanak topluyordu.

AŞI TERSLERİNİN BAŞLATTIĞI RUHSAL SAVAŞ NEYDİ?

Günümüzde aşı aksisi komplo teorisyenleri, insanların aşılandığı takdirde mikroçiplerle takip edileceğini öne sürerken, 19. yüzyılda da çiçek hastalığının tedavisine ait şiddetli ruhsal kampanyalar organize ediliyordu.

O periyotta, Dr. Benjamin Moseley kurnaz bir kampanya organize ederek, Dr. Jenner’ın geliştirdiği aşının “ineklere yönelik tutkuyu” arttıracağını öne sürdü. Buna nazaran bayanların boğalarla ilgiye gireceği ve yarı insan yarı hayvan bebeklerin doğacağını tez etti. Bu histeriler gitgide yaygınlaştı; Moseley ve Rowley ülke çapında konferanslar verDİ, müthiş fikirler kitlelerle buluştu.

AŞI AYKIRISI HAREKETİN ÖNDERLERİNİN GERÇEK MAKSADI NEYDİ?

Public Domain Review’da yayımlanan makalede belirtildiği üzere, Moseley ve Rowley’in halkla, bilim insanlarının ortasını açmasının arkasında öbür hesaplar yattığı ileri sürüldü. İki hekim, uzun yıllar “variolasyon yöntemi” ile çiçek hastalığını tedavi etmeye çalıştı. Çiçek aşısını bulan Dr. Edward Jenner’den evvel bu alanda öncü oldukları düşünülen Moseley ve Rowley, hastalığı önlemek bir yana vaka sayılarının artmasına neden oldu. 

Aşıyı ve aşının tesirlerini simgeleyen canavar, bilim insanları tarafından yeni doğan bebeklerle besleniyor. Gravür: Charles Williams; 1802

Zira, “variolasyon yöntemi” aslında çiçek hastası olan bir kişinin döküntülerinden alınan örneklerin, hasta olmayan şahısların derilerine sürülmesi ile uygulanan bir çeşit “bağışıklama” usulüydü. Dr. Jenner’ın aşısı ise rekabetin fitilini ateşlemişti. Münasebetiyle, aşı terslerinin öncülerinin temel kaygısı bir nokta, “kariyer” ve “ekonomik” korkulardı. 

Tedavi usulleri ve aşıların aktifliği konusunda bilimsel bir fikir birliğini sağlayacak, Dünya Sıhhat Örgütü yahut ABD Besin ve İlaç Dairesi (FDA) üzere kuruluşların olmadığı 19. yüzyılda farklı tedavi modellerini bekleyen hekimler, “bilge kadınlar” ve “şifacılar” kendi anlayışlarına uygun tedavi modelleri geliştiriyordu.

AŞI ZARURÎ HALE GELİNCE AŞI ZIDDI HAREKET İVME KAZANDI 

Toynaklı çocuklar ve hayvanlara benzeme korkusu çağdaş dünya için bir oldukça gülünç görünse de, bu şekil kaygılar o periyot kök salmıştı. Teknik yetersizliklerin yaşandığı bu periyotta, şırıngalar da önemli bir tehdit oluşturuyordu. Hijyenik olmayan şırıngalar hastaların tetanoz, frengi ve hepatit kapmalarına neden oluyordu.

Dr. Jenner’ın keşfi sırasında mikrobiyoloji çalışmaları yapılmadığından, ekseriyetle salgın hastalıkların beşerden beşere değil de, sıhhatsiz yerlerden geçtiğine inanılıyordu. Jenner, aşının işe yaradığını deneysel olarak kanıtlasa da, çalışmasının teorik çerçevesini tam olarak açıklayamıyordu.

Britanya’da ve Galler’de 1853’te çiçek hastalığı aşısı devlet tarafından çocuklar için “zorunlu” hale gelince aşı aykırısı hareket yeni bir ivme kazandı. 19. yüzyılın başlarında Viktorya periyodunda, aşı tersliği kentlerin dışında giderek güçlenmeye başladı. Kent ve kasabalarda aşı aykırısı birlikler oluşturuluyordu. On binlerce insanın katıldığı protestolarda, “Bebeklerin zehirlenmesindense, zorbaların hapishanelerine atılmak daha iyidir” sloganı benimsenmişti.

Edward Jenner tarafından geliştirilen aşıyı olan hastaların bedenlerinde bozulmalar yaşandığı resmedilmiş. Gravür: James Gillray; 1803

BİLİMSEL GELİŞMELER HALKI KORKUTTU

Bir noktadan sonra protestolar aşı ile sonlu kalmadı. Aşı mecburiliği, hükümete olan itimadın azalmasına neden oldu. Tıp tarihçisi ve müellif Kristin Hussey, “Imperial Bodies in London” kitabında aşı terslerinin siyasal tesirlerini değerlendirirken şunları söz etti: “Tıpkı bugün olduğu üzere, 19. yüzyılın ortalarında da, bilimsel gelişmeler, tıp, teknoloji alanlarında yaşanan değişim ve yeni bilgilerin sonucunda aşının mecburî hale getirilmesi beşerler ortasında muazzam bir karışıklığa neden oldu.”

19. yüzyılın ortalarında her şeyin hızlanarak değiştiğini söyleyen Hussey, “Bu dönüşüm çok süratli yaşanıyordu. Aşı, tüm tasaları paratoner üzere kendisine çekti” tabirini kullandı.

Tüm bu itirazlara, yıpratıcı propagandalara karşın aşının olumlu tesirleri göz gerisi edilemezdi. Aşı aksiliğine karşın, çiçek aşısını zarurî hale getiren yasalar bir dizi yaptırım önlemini de devreye soktu ve aşının yaygınlaşmasıyla birlikte çiçek hastalığına bağlı vefatlar, dörtte bir oranında düşmeye başladı. Çocuklar ortasında sonuç ise daha çarpıcıydı: Vefat oranları yüzde 50 düştü. Bu yorucu ve bir epey güçlü uğraş, yaklaşık 138 yıl sonra sonuca ulaştı. 1934 yılında Britanya hükümeti çiçek hastalığının büsbütün denetim altına alındığını duyurdu.

Çiçek hastalığının tam olarak dünyadan silinmesi ise 1970’lerin sonunu buldu. En son Somali’de görülen hastalığın denetim altına alınmasının akabinde, Dünya Sıhhat Örgütü (DSÖ) 8 Mayıs 1980’de düzenlediği 33. Genel Kurulu’nda hastalığın yok edildiğini resmi olarak açıkladı.

The Washington Post’un “The world’s first anti-vaccination movement spread fears of half-cow babies” ve Public Domain Review’ın “’The Mark of the Beast’; Georgian Britain’s Anti-Vaxxer Movement” başlıklı haberlerinden derlenmiştir.

NEREYE-GIDECEGINI-BILMIYORSAN-SANA-BIR-TAVSIYEMIZ-VAR.jpg
Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yukarıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.